Fani Dünyadan Resimler: Ukiyo-e

16. yüzyıl başında şogunlar arasında çıkan büyük bir savaş, Japonya’nın sonraki 260 yıllık dönemini belirleyecekti. Savaşı kazanan Takagawa Şogunu başkenti Edo (bugünkü ismiyle Tokyo)’ya taşıyarak Edo Dönemi olarak bilinen  batıdan izole ancak kendi üretimi ve sanatıyla zengin bir dönem inşa edeceklerdi.

Edo döneminde İmparator işlevsizdi ve ülkeyi faalen Takagawa Şogunu yönetmekteydi. Modern Japonya’ya mal olmuş birçok geleneğin kökeni bu dönemde atılmıştı. Konfüçyan prensiplere dayalı katı sosyal düzen, Daimyo ve Samuray’ların kuvvetinin azaltılması, uzun süreli barış ortamının getirdiği ekonomik ve refahsal yükseliş, Sakoku olarak da bilinen batı emperyalizmine karşı direniş ve tüm bunların sonucu olarak çok zengin bir gösteri sanatları ve görsel sanat patlaması dönemin belirleyici özellikleriydi.

Ahşap baskı tekniği ve zaman zaman geleneksel resim tekniğiyle yapılan Ukiyo-e’nin yükselişinin arka planında Edo döneminin bu özellikleri yatmaktaydı. Toplumun orta ve üst katmanlarındaki lüks düşkünlüğü ve sanatsal takdir, evlerin ve dükkanların duvarlarını süsleme isteğine yol açmıştı. Ukiyo-e’nin kelime anlamı olan “Fani Dünya Resimleri” Japonların Kabuki Oyunları, Geyşa ve Oiran Kültürü gibi hedonist alışkanlıklarına ithafen isimlendirilmişti.

Kabaca düşünüldüğünde Ukiyo-e’yi geleneksel Japon resiminden ayıran şey konularındaki keyif vericilik ve hızlı üretimin sağlanabilmesi için kullanılan tekniklerdi. İlk başlarda ıslak kağıda damlatılan mürekkeplerin sıvanmasıyla oluşturulmakta olan resimler talebin artmasıyla ahşap baskı ve fırçalama teknikleriyle popülerleşti. Resimler daha çok kakemonolara, illüstrasyon amacıyla kitaplara ve ahşap perdelere yapılmaktaydı. Konular sıklıkla kadın güzelliği, manzara, kabuki aktörleri, sumo güreşçileri, çiçekler ve erotik sahnelerdi.

kiyonobu-yamanaka-ichikawa-1714
İlk Dönem Sanatçılarından Kiyonobu’ya ait bir çalışma

18. yüzyıla gelindiğinde pahalı kağıtlara baskı yöntemiyle takvimler üretilerek önemli kişilere hediye edilmeye başlanmıştı. Hediyeyi gönderen sanatçı kendi ismi yerine hediyeyi alan kişinin ismini yazsa da daha sonra seri üretime geçmek istediğinde imza kısmını değiştirerek satışa başlayabilirdi. Ayrıca bu dönemde renk sayısı artmış ve oldukça kompleks resimler yapılmaya başlanmıştı.

koryusai_-_hinazuru_of_the_chojiya_kamuro_yasoji_and_yasono_shinzo_orizuru_kiyotsuru_and_sayotsuru
Renkli Ukiyo-e’nin ilk dönemlerinden Koryusai’ye ait bir çalışma

18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Ukiyo-e en büyük zirvesini yapacaktı. Aynı yıllar Edo dönemi de ciddi sıkıntılara girecekti. Kansei Reformları denilen bir grup yasa yürürlüğe konmuş ve genel manada sansürcülük artmıştı. Bu sebeple baskılarda konu olarak politik figürler artık ele alınmayacaktı.

Utamaro isimli bir sanatçı büyük kafalı kadın çizimleriyle oldukça meşhur olmuştu. Daha çok baş ve omuz kısımları resmeden bu yaklaşım daha önce sadece kabuki aktörlerini çizerken kullanılmıştı.

sc156944
Utamaro’nun bir baskısı

1794’te nereden geldiği bilinmeyen Sharaku isimli bir sanatçı bir anda ortaya çıktı. 10 ay sonra da enteresan bir şekilde tekrar kayboldu. Sharaku’nun gerçek ismi hiçbir zaman bulunamadıysa da eserleri Ukiyo-e’nin en önemlileri arasına girmişti.

toshusai_sharaku-_otani_oniji_1794
Sharaku’nun meşhur bir Kabuki aktörü canlandırması

19. yüzyıla gelindiğinde iki büyük ukiyo-e ustası akla geliyor hemen. Hokusai ve Hiroshige. Bu dönemde çoğunlukla manzara resimleri yapılmıştır. Deli Ressam diye de bilinen Hokusai Japonya’nın en önemli sembollerinden “Kanagawa’nın Büyük Dalgası”nı da içeren “Fuji Dağının 36 Manzarası” isimli ukiyo-e serisini, Hiroshige ise Tokyo’dan Kyoto’ya yürüme yolu olarak yapılmış Tokaido’nun duraklarını resmettiği “Tokaido’nun 53 durağı” isimli ukiyo-e serisini üretmiştir.

unnamed
Avustralya’da kurulan Quiksilver markasının logosuna da ilham veren meşhur Kanagawa’nın Büyük Dalgası
hiroshige_53_stations_tokaido_kanaya
Tokaido’nun 53 istasyonundan biri
04u
Japonya’nın popüler “dokunaç pornografisi”nin ilk örneği Hokaido’dan “Balıkçının Karısının Rüyası”

Erotik Ukiyo-e’ye Shunga adı verilmektedir. Shungalar Samuraylar tarafından taşınınca ölüme karşı koruma, dükkanlara ve evlere asılınca yangına karşı koruma anlamlarına gelmektedir. Dolayısıyla savaşçı, tüccar ve ev hanımı kesimlerinin üçüne de hitap eder. Zaten gelişmekte olan Japonya’da yoğun tempodan dolayı karşı cinsiyetle yeterince vakit geçirilememektedir, tüccarlar ve samurayların evlerine dönmesi aylar sürebilmektedir.

19. yüzyıl sonuna geldiğimizde iki büyük gelişme yaşandı. Öncelikle Komodor Matthew Perry isimli bir Amerikan Subayı Japon Sakoku Politikasını delmek amacıyla Tokyo açıklarında top atışı atarak gövde gösterisinde bulunmuştur. Dönemin şogununun hasta oluşunun da etkisiyle Japonya Amerikalıların Tokyo’yla direkt ticaret teklifini kabul etmek zorunda kalmıştır. Hemen sonrasında ise İmparator Meiji Şogunluğu dağıtarak Japonya’yı mutlak imparatorluk olarak yeniden inşa etmiş ve Edo dönemini sonlandırmıştır.

1865 yılında Japonya’dan çömlek ithal eden Fransız bir ressam çömleğin sarıldığı kağıtta ukiyo-e’yle ilk tanışan Avrupalı olacaktı. Japon izolasyonculuğunun sonlanmasıyla eserler Avrupa’ya getirilmeye başlanacaktı. Van Gogh, Degas, Monet ve Manet gibi birçok sanatçı Ukiyo-e’den etkilenecekti.

unnamed-1
Van Gogh’un Hiroshige’ye saygı duruşunda bulunduğu tablosu

Küçük odalarda, ahşap baskılarla, izole kentlerde, hiç tanışılmamış insanların olduğu bir dünyada üretilen bu şaheserlerin bu kadar popüler olacağı şüphesiz Hiroshige’nin aklına gelmemişti.


Sözlük:

Şogun: Faalen Ülkeyi Yöneten Askeri Diktatör Daimyo: Bol Toprağı Olan Güçlü Feodal Lord Samuray: Orta Çağ’da Japonya’da Çeşitli Görevler Edinen Onurlu Savaşçı Sakoku: Japonya’nın Edo Dönemindeki İzolasyon Politikası. İlk olarak Portekiz Kolonistlerine karşı kültürlerini korumak için yürürlüğe alınmıştır. Kabuki: Makyaj ve Abartılı Danslarla Yapılan Japon Sahne Sanatı Geyşa: Geleneksel olarak Konukları eğlendirmek için çalışan kadın dansçı, oyuncu, göstericiler. Oiran: Cinsel taleplere de cevap verebilen Geyşa Sanatçılar Kakemono: Duvarlara asılan ve katlanıp rulo yapılabilen resimler